काठमाडौं र नेपालमा स्तन क्यान्सर किन तीव्र रूपमा बढ्दैछ?

केही वर्ष अघिसम्म ‘विकसित देशको रोग’ भनेर चिनिएको स्तन क्यान्सर आज काठमाडौं उपत्यका र समग्र नेपालमै महिलाहरूलाई लाग्ने प्रमुख क्यान्सरमध्ये एक बनेको छ।

ग्लोबोक्यान (GLOBOCAN) तथा नेपालका प्रमुख क्यान्सर अस्पतालहरूको तथ्याङ्क अनुसार महिलाहरूमा पाठेघरको मुखको क्यान्सरपछि स्तन क्यान्सर दोस्रो सबैभन्दा बढी देखिने क्यान्सर हो। अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने, ‘ग्लोबल बर्डन अफ डिजिज’ (GBD) को विश्लेषण अनुसार सन् १९९० देखि २०१७ को अवधिमा नेपालमा स्तन क्यान्सरका बिरामीको दर १०८.५७% ले बढेको छ।

त्यस्तै, नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्को अध्ययनले काठमाडौंमा स्तन क्यान्सरको दर ग्रामीण क्षेत्रको तुलनामा झन्डै आठ गुणा बढी देखाएको छ। यो भिन्नता केवल 'राम्रो निदान' (Screening) ले गर्दा मात्र होइन—हाम्रो परिमार्जित जीवनशैली, खानपान र समयमा जाँच नगर्ने बानीले निम्त्याइरहेको छ।

१. अस्वस्थ खानपान र आधुनिक जीवनशैली

म आफ्नो दैनिक क्लिनिकल अभ्यासमा धेरै स्तन क्यान्सरका बिरामीहरू देख्छु। उनीहरूसँग कुरा गर्दा धेरैजसोको दैनिकीमा बर्गर, पिज्जा, तयारी चाउचाउ, प्याक गरिएका स्न्याक्स र अत्यधिक चिल्लो फास्टफुडको प्रभाव देखिन्छ।

हाम्रो परम्परागत नेपाली थाली — भात, दाल, तरकारी, सागपात र अचार — स्वास्थ्यका लागि सन्तुलित आहार हो। तर पछिल्लो समय काठमाडौं लगायत सहरी क्षेत्रको खानपान तीव्र रूपमा बदलिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानका अनुसार फास्टफुड र ‘अल्ट्रा-प्रोसेस्ड’ खाना धेरै खाने महिलाहरूमा स्तन क्यान्सरको जोखिम २५ प्रतिशतसम्म बढी हुन्छ। यसका जैविक कारणहरू निम्न छन्:

इन्सुलिन र सुगरको प्रभाव: प्रशोधित खानामा हुने उच्च चिनी र कार्बोहाइड्रेटले रगतमा इन्सुलिनको मात्रा बढाउँछ, जसले क्यान्सर कोष (Cells) को वृद्धिलाई बढावा दिन्छ।

खराब बोसो (Trans Fats): अस्वस्थ चिल्लोले शरीरमा सुजन (Inflammation) बढाउँछ, जसले क्यान्सरका लागि अनुकूल वातावरण बनाउँछ।

हर्मोनको असन्तुलन: अत्यधिक चिल्लोयुक्त आहारले शरीरमा 'इस्ट्रोजन' हर्मोनको स्तर बढाउँछ। स्तन क्यान्सरका धेरैजसो प्रकारहरू यही इस्ट्रोजन हर्मोनका कारण बढ्ने गर्छन्।

२. समयमा जाँच (Screening) नगर्ने बानी

नेपालमा स्तन क्यान्सरको जोखिम बढ्नु र ढिलो गरी अस्पताल पुग्नुको अर्को मुख्य कारण निदान वा स्क्रिनिङको कम दर (Low Screening Rate) हो।

धेरैजसो महिलाहरू स्तनमा गाँठो वा कुनै परिवर्तन देखिए पनि दुखाइ नभएसम्म अस्पताल जाँदैनन्। क्यान्सरको सुरुआती अवस्थामा दुखाइ हुँदैन। नियमित म्यामोग्राम (Mammogram) वा दक्ष चिकित्सकबाट स्तन जाँच नगराउँदा क्यान्सर अन्तिम अवस्थामा मात्र पत्ता लाग्ने गरेको छ।

३. जेनेटिक , आनुवंशिकता : भ्रम र यथार्थ

"मेरो परिवारमा कसैलाई क्यान्सर थिएन, मलाई कसरी भयो?" — बिरामीहरूको यो प्रश्न मैले प्रायः सुन्ने गर्छु।

सत्य के हो भने, स्तन क्यान्सर ५ देखि १० प्रतिशत मात्र वंशाणुगत (BRCA1/2 म्युटेसन) हुन्छ। अर्थात् ९० प्रतिशतभन्दा बढी स्तन क्यान्सर हाम्रो आहार, जीवनशैली, शारीरिक निष्क्रियता र वातावरणीय प्रभावका कारण हुन्छ। यसको अर्थ हामी आफैं सजग भयौं भने यो जोखिमलाई धेरै हदसम्म घटाउन सक्छौं।

४. स्थानीय तथ्याङ्कले के भन्छ?

नेपालमै गरिएको एक अध्ययन अनुसार स्तन क्यान्सर भएका ७५% बिरामीहरूमा ‘डिस्लिपिडेमिया’ (रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल वा ट्राइग्लिसराइडको उच्च मात्रा) पाइएको थियो, जुन स्वस्थ महिलाको तुलनामा ३ गुणा बढी हो। यसले हाम्रो अस्वस्थ खानपान र क्यान्सरबीचको प्रत्यक्ष सम्बन्धलाई पुष्टि गर्छ।

जोखिम कसरी घटाउने?

• १. परम्परागत सन्तुलित आहारमा फर्कने: दाल, भात, मौसमी तरकारी, सागपात र फलफूललाई मुख्य भोजन बनाउने।

• २. प्रशोधित र जंकफुड त्याग्ने: प्याकेटका स्न्याक्स, चिनीयुक्त पेय पदार्थ र दोहोऱ्याएर तलिएको तेलमा बनेका परिकार कम गर्ने।

• ३. शारीरिक रूपमा सक्रिय रहने: दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट हिँड्ने वा व्यायाम गर्ने।

• ४. नियमित स्क्रिनिङ र आत्म-परीक्षण:

  - २० वर्ष कटेका महिलाले महिनाको एक पटक आफैं स्तन जाँच (Self-Examination) गर्ने।

  - ४० वर्ष कटेपछि चिकित्सकको परामर्शमा वार्षिक म्यामोग्राम (Mammogram) गराउने।

स्तन क्यान्सरको बढ्दो दरलाई रोक्न सकिन्छ। आफ्नै शरीरप्रति सजग बनौं, खानपान सुधारौं र समयमै जाँच गराउने बानी बसालौं।