क्यान्सरको उपचारको बेला के खाने र के नखाने
क्यान्सरको उपचारको बेला दाल, भात, तरकारी, अण्डा र दूध जस्ता घरकै खाना नियमित खाए पुग्छ। लक्ष्य तौल नघटाउनु हो। नउमालेको पानी, कच्चा वा अधपाको खाना, तम्बाकु र रक्सी नखानुहोस्, र २ दिनभन्दा बढी खान सकिएन भने KCC मा फोन गर्नुहोस्।
छोटकरीमा
- कुनै एउटा खानाले क्यान्सर निको पार्दैन, बढाउँदैन पनि। दैनिक खानपान समग्रमा कस्तो छ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
- उपचारको बेला पहिलो लक्ष्य पर्याप्त खाने र तौल नघटाउने हो। स्वस्थ खानपानको चिन्ता त्यसपछि।
- दाल, गेडागुडी, अण्डा, दूध, दही, माछा, मासु, तरकारी र फलफूल नियमित खाए पुग्छ।
- खान गाह्रो भएको २ दिन नाघे वा तौल घट्न थाले टोलीलाई भन्नुहोस्।
उपचारको बेला खानाले किन फरक पार्छ
केमोथेरापी, रेडियोथेरापी र शल्यक्रियाले शरीरको धेरै शक्ति खर्च गराउँछ। राम्रो खाना खाँदा:
- उपचार सहन सजिलो हुन्छ र एक चक्रपछि अर्को चक्रअघि शरीर चाँडो सुध्रिन्छ।
- मांसपेशी र तौल जोगिन्छ।
- संक्रमणसँग लड्ने शक्ति रहन्छ।
भोकै बस्दा शरीर मात्र कमजोर हुन्छ र उपचार झन् गाह्रो हुन्छ।
तरकारी र फलफूल
अन्न
प्रोटिन
नेपाली थाल: हेरेरै मिलाउनुहोस्
ग्राम र क्यालोरी गन्नु पर्दैन। थालमा हेर्नुहोस्।
- आधा थाल: साग, गुन्द्रुक (पकाएर), फर्सी, गाजर, काउली, सिमी, गोलभेडा, काँक्रो र मौसमी फलफूल।
- एक चौथाई: भात, रोटी, ढिँडो, चिउरा वा आलु।
- एक चौथाई: दाल, गेडागुडी, अण्डा, माछा, कुखुरा, दही वा पनीर।
काँक्रो, गोलभेडा जस्ता कच्चा खाइने तरकारी रगतका सेता कोष घटेको बेला नखाई पकाएर खानुहोस्। खाना सुरक्षा हेर्नुहोस्।
यो नियम उल्टाउनुहोस्। थाल मिलेको छ कि छैन भन्दा पर्याप्त खाएको छ कि छैन भन्ने बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जे खान सकिन्छ, जति सकिन्छ, दिनमा ६ पटकसम्म थोरै थोरै खानुहोस्।
- दाल वा तरकारीमा १ चिया चम्चा तेल वा घिउ हाल्नुहोस्।
- खिचडी र जाउलो दूधमा पकाउनुहोस्, दूधको धुलो थप्नुहोस्।
- एउटा अण्डा थप्नुहोस्।
क्यान्सरको बिरामीले के के खाने
सबै घरमै पाइने र सस्ता खाना हुन्।
दाल र गेडागुडी
नेपालको सबैभन्दा सस्तो र राम्रो प्रोटिन: दाल, मास, चना, राजमा, भटमास, क्वाँटी, केराउ। हरेक पटकको खानामा प्रोटिनको कुनै एक स्रोत राख्नुहोस्।
शाकाहारी हुनुहुन्छ भने दाल, गेडागुडी, दही र पनीरले प्रोटिन पुर्याउँछन्। फरक फरक प्रकार रोज्नुहोस्।
अण्डा, माछा र कुखुरा
अण्डा सस्तो र पूर्ण प्रोटिन हो। उमालेको वा राम्ररी भुटेको खानुहोस्।
माछा हप्तामा २ पटक जति: रहु, तिलापिया वा साना ताजा माछा। कुखुरा छाला हटाएर।
दूध, दही र पनीर
दिनमा २ देखि ३ पटक। तौल घटिरहेको छ भने पूरा चिल्लो दूध राम्रो।
दही उमालेको दूधबाट जमाएको वा पास्चराइज गरिएको प्याकेटको दही ठीक हुन्छ।
तरकारी र फलफूल
दिनमा करिब ५ मुठी। मौसमी र स्थानीय सबैभन्दा सस्ता र ताजा: साग, फर्सी, गाजर, काउली, सिमी, केरा, सुन्तला, अम्बा, मेवा, स्याउ।
भात, रोटी, ढिँडो र जाउलो
रातो वा मोटो चामल र गहुँको रोटीमा रेसा बढी हुन्छ, जसले केमोथेरापीमा दिसा कडा हुने (कब्जियत) समस्या रोक्न मद्दत गर्छ।
तर मुखमा घाउ वा पखाला लागेको बेला र खान मन नलाग्दा नरम सेतो भात, खिचडी वा जाउलो ठीक हुन्छ। खानु नै पहिलो कुरा हो।
आफ्नो क्षेत्रको अन्न
पहाडमा कोदोको ढिँडो, फापरको रोटी, मकैको रोटी वा ढिँडो, तराईमा चामल, चिउरा र गहुँको रोटी। उमालेर चिस्याएको पानीमा घोलेको सत्तु पनि राम्रो शक्ति दिन्छ।
क्यान्सरको उपचारको बेला के नखाने
धेरै खाना छोड्नु पर्दैन। तर यी कुरा छोड्नुहोस्, वा खानुअघि डाक्टरलाई सोध्नुहोस्।
तम्बाकु, खैनी, गुट्खा, सुपारी र रक्सी
यी क्यान्सर बढ्न र उपचार बिग्रन कारण बन्न सक्छन्। छोड्न गाह्रो भए डाक्टरलाई भन्नुहोस्, सहयोग गर्ने उपाय छन्।
जडीबुटी, आयुर्वेदिक औषधि, भिटामिन र पूरक आहार
केही जडीबुटीले केमोथेरापीको असर घटाउन वा कलेजोलाई हानि गर्न सक्छन्। खानुअघि डाक्टरलाई सोध्नुहोस्। खानामा बेसार, अदुवा, लसुन हाल्नु भने ठीक छ।
नउमालेको पानी र दूध
पानी उमालेर चिस्याएर पिउनुहोस्। दूध राम्ररी उमालेर मात्र।
कच्चा वा अधपाको मासु, माछा र अण्डा
सबै कुरा राम्ररी पाकेको हुनुपर्छ। सुकुटी वा आधा पाकेको माछा पनि नखानुहोस्।
बासी खाना, सडकको खाना, कटेर राखेको फल
रगतका सेता कोष घटेको बेला संक्रमण छिट्टै लाग्छ। ताजा पकाएको तातो खाना सबैभन्दा सुरक्षित।
खान गाह्रो भएको बेला के गर्ने
उपचारको क्रममा खान गाह्रो हुनु सामान्य हो र यसका सजिला उपाय छन्। केही दिनभन्दा बढी खान गाह्रो भयो भने सहेर नबस्नुहोस्, टोलीलाई भन्नुहोस्। तौल घट्नु रोक्न सकिन्छ।
केमोथेरापीमा वाकवाकी वा उल्टी भए के खाने?
थोरै थोरै, बारम्बार खानुहोस्। तातो खानाको गन्धले बढाउँछ भने चिसो वा कोठाको तापक्रमको खाना खानुहोस्। अदुवाको चिया, चिउरा, सुख्खा रोटी वा बिस्कुट सजिलो हुन्छ। टोलीले वाकवाकी रोक्ने औषधि दिएको छ भने समयमै लिनुहोस्।
मुखमा घाउ हुँदा के खाने?
नरम खाना: खिचडी, जाउलो, दाल, दही, मसिनो पारेको आलु। अमिलो, पिरो, नुनिलो, धेरै तातो र खस्रो खाना नखानुहोस्। मनतातो नुनपानीले कुल्ला गर्नुहोस्। चिसो खाँदा आराम हुन्छ।
निल्न गाह्रो हुँदा के गर्ने?
तरल वा मसिनो पारेको खाना खानुहोस्: जाउलो, दालको झोल, सूप, दूध। एकैपटक धेरै नखानुहोस्। निल्दा खोकी लाग्छ वा सास फेर्न गाह्रो हुन्छ भने तुरुन्त टोलीलाई भन्नुहोस्।
कहिलेकाहीँ नाकबाट पातलो नली राखेर खुवाउनु पर्छ। यो प्रायः केही समयका लागि हुन्छ र बल जोगाउँछ।
खानाको स्वाद फेरिए के गर्ने?
मासुको स्वाद धातुजस्तो लाग्छ भने अण्डा, दाल, दही वा माछा खानुहोस्। मुखमा घाउ छैन भने कागती, टिमुर, अदुवा र धनियाले स्वाद बढाउनुहोस्।
भोक नलाग्दा के गर्ने?
हरेक २ देखि ३ घण्टामा थोरै खानुहोस्। भोक लाग्ने बेला (प्रायः बिहान) राम्रो खाना खानुहोस्। पानी खानाको बीचमा पिउनुहोस्, खाँदै गर्दा कम। भात नरुचे खिचडी, जाउलो, दूध वा अण्डा।
दिसा कडा हुँदा (कब्जियत) के गर्ने?
धेरै पानी, तरकारी, फलफूल र दाल खानुहोस्। हल्का हिँड्नुहोस्। औषधि चाहियो भने डाक्टरलाई सोध्नुहोस्, आफैं नकिन्नुहोस्।
पखाला लाग्दा के गर्ने?
बारम्बार जीवनजल (ओआरएस) वा नुनचिनीको पानी पिउनुहोस्। भात, केरा, खिचडी, दही खानुहोस्। तेलमा तारेको र पिरो नखानुहोस्। २ दिनभन्दा बढी रह्यो वा दिनमा धेरै पटक भयो भने टोलीलाई भन्नुहोस्।
संक्रमणबाट जोगिन खाना सुरक्षा
केमोथेरापीपछि केही दिन रगतका सेता कोष घट्छन्। यी कोषले संक्रमणसँग लड्छन्, त्यसैले त्यतिबेला खानाबाटै संक्रमण लाग्न सक्छ। यी कुरा गर्नुहोस्:
- पकाउनुअघि र खानुअघि साबुनले हात धुनुहोस्।
- ताजा पकाएको तातो खाना खानुहोस्। बाँकी खाना फ्रिजमा २ घण्टाभित्र राख्नुहोस् र खाँदा राम्ररी तताउनुहोस्। फ्रिज छैन भने भोलिसम्म नराख्नुहोस्।
- फलफूल र तरकारी राम्ररी धोउनुहोस्। यो बेला केरा, सुन्तला जस्ता छिल्न मिल्ने फल सबैभन्दा सुरक्षित हुन्छन्।
- अचार र कच्चा सलाद नखानुहोस्। गुन्द्रुक र सिन्की राम्ररी पकाएर मात्र खानुहोस्।
केमोथेरापी लिइरहेको बेला १००.४ °F (३८ °C) वा बढी ज्वरो आयो, वा जाडोले काँप्यो भने तुरुन्त KCC मा फोन गर्नुहोस्: 01-5091629 (तथली)।
फोन नलागे वा रात परे नजिकको आपतकालीन सेवामा जानुहोस् र केमोथेरापी लिइरहेको कुरा भन्नुहोस्।
घरमा के हेर्ने र परिवारले के गर्ने
हप्ताको एकपटक तौल
बिहान एउटै समयमा तौल नाप्नुहोस् र कापीमा लेख्नुहोस्। तौल घटेको चाँडै थाहा पाए उपाय गर्न सजिलो हुन्छ।
पानी र अन्य तरल
दिनभरि थोरै थोरै गरी पानी, दालको झोल, जाउलो, सूप र दूध पिउनुहोस्। पिसाब फिक्का पहेँलो भए पुगेको हो। गाढा पहेँलो भए बढी पिउनुहोस्।
क्यान्सरको प्रकारअनुसार फरक
मुख, घाँटी, पेट वा आन्द्राको क्यान्सर र शल्यक्रियापछि खान मिल्ने खाना फरक हुन सक्छ। आफ्नो टोलीलाई सोधेर मिलाउनुहोस्।
- बिरामीलाई मन पर्ने खाना थोरै मात्रामा, बारम्बार दिनुहोस्। जबर्जस्ती नखुवाउनुहोस्।
- सम्भव भए सँगै बसेर खानुहोस्। एक्लै खाँदा खाने इच्छा झन् घट्न सक्छ।
- पकाउँदाको गन्धले वाकवाकी लाग्न सक्छ। ढोका, झ्याल खोल्नुहोस् वा चिसो खाना दिनुहोस्।
- कसैले कुनै जडीबुटी, डाइट वा घरेलु उपाय सुझाए बिरामीलाई दिनुअघि टोलीलाई सोध्नुहोस्।
क्यान्सर र खानाबारे भ्रम र सत्य
परिवार र छिमेकीले धेरै कुरा सुझाउँछन्। यी सबैभन्दा बढी सुनिने कुरा हुन्।
"चिनी खाए क्यान्सर बढ्छ"
शरीरका सबै कोष, स्वस्थ कोषसमेत, ग्लुकोजबाट चल्छन्। चिनी पूरै छोडेर क्यान्सर रोकिँदैन। तर मीठो पेय, मिठाई र बिस्कुट धेरै खाँदा बल दिने खानाको ठाउँ घट्छ, त्यसैले घटाउनु राम्रो।
"अण्डा, मासु र माछाले क्यान्सर फैलाउँछ"
यो गलत हो। यी प्रोटिनका राम्रा स्रोत हुन् र उपचारको बेला बल दिन्छन्। खसी, राँगो, सुँगुरको मासु हप्तामा केही पटक मात्र खानुहोस्, र प्रशोधित मासु (ससेज, ह्याम, सलामी) कम।
"दूध खाए क्यान्सर बढ्छ"
यस्तो प्रमाण छैन। दूध र दही प्रोटिन र क्याल्सियमका सजिला स्रोत हुन्। दूधले पेट बिग्रन्छ भने दही वा थोरै मात्रा रोज्नुहोस्।
"भोकै बस्दा वा व्रत बस्दा क्यान्सर मर्छ, शरीर शुद्ध हुन्छ"
खानाले क्यान्सरलाई "खुवाउँदैन", र भोकै बस्दा क्यान्सर "मर्दैन" पनि। उपचारको बेला लामो व्रतले बल घटाउँछ र उपचार सहन गाह्रो बनाउँछ। धार्मिक कारणले व्रत बस्न चाहनुहुन्छ भने पहिले टोलीसँग कुरा गर्नुहोस्। दूध र फलफूलसहित तौल नघट्ने तरिका मिलाउन सकिन्छ।
"चिसो, अमिलो वा 'तातो' खानाले क्यान्सर बिगार्छ"
यसको वैज्ञानिक प्रमाण छैन। पचाउन सजिलो र रुच्ने खाना खानुहोस्। तर मुखमा घाउ छ भने अमिलो र पिरोले चसचस गर्छ, त्यतिबेला त्यो नखानुहोस्।
"यो पात, जरा वा जडीबुटीले क्यान्सर पूरै निको पार्छ"
कुनै खाना वा जडीबुटीले एक्लै क्यान्सर निको पार्छ भन्ने प्रमाण छैन। "पूरै निको हुन्छ" भन्ने दाबी गर्नेदेखि सावधान हुनुहोस् र उपचार नरोक्नुहोस्। केही जडीबुटीले हानि पनि गर्न सक्छन्।
"महँगा 'विशेष खाना' वा 'क्यान्सरको आहार' भनिएका प्याकेट चाहिन्छ"
चाहिँदैन। घरको दाल, भात, तरकारी, अण्डा र दूध नै राम्रो हो। तल "कम खर्चमा राम्रो खाना" हेर्नुहोस्।
कसैले कुनै उपाय जोड गरे "पहिले डाक्टरलाई सोध्छु" भन्नुहोस्। बहस गर्नु पर्दैन।
क्यान्सरको बिरामीका लागि एक दिनको खानाको नमुना
सजिलो र घरमै बन्ने। यो नमुना मात्र हो, तपाईंलाई चाहिने मात्रा रोग, उपचार र तौलअनुसार फरक पर्छ। तौल घटिरहेको छ भने माथिको थालको भाग हेर्नुहोस्।
| समय | के खाने |
|---|---|
| बिहान | १ कचौरा ढिँडो (कोदो वा गहुँको), जाउलो वा ओट्स, १ गिलास दूध र १ केरा |
| ११ बजे | एक मुठी भुटेको चना वा मुँगफली र पानी |
| दिउँसो | भात, दाल, साग वा तरकारी र दही |
| ३ बजे | फलफूल र चिउरा |
| बेलुका | २ रोटी, दाल, तरकारी र १ उमालेको अण्डा (वा माछा, कुखुरा) |
| सुत्नुअघि | १ गिलास न्यानो दूध |
उपचार सकिएपछि र परिवारका लागि स्वस्थ खानपान
उपचार सकिएपछि, वा परिवारमा क्यान्सरको डर भए, तलको ढाँचा राम्रो हो। उपचारकै बेला तौल घटिरहेको छ भने यो भाग लागू हुँदैन।
- नुन दिनमा एक चिया चम्चा (करिब ५ ग्राम) भन्दा कम। खानामा हालेको, अचार र प्याकेटका खाजा सबै जोडेर।
- अचार, धेरै नुनमा राखेको वा धुवाँ लगाएको माछा र मासु कम।
- खसी, राँगो, सुँगुरको मासु हप्तामा केही पटक मात्र। प्रशोधित मासु (ससेज, ह्याम, सलामी) कम।
- मीठो पेय, मिठाई र बिस्कुट कम।
- दैनिक तरकारी, फलफूल, दाल र साबुत अन्न।
- तौल ठीक राख्ने र नियमित हिँड्ने।
- तम्बाकु र रक्सी पूरै नगर्ने।
सबै एकैचोटि बदल्नु पर्दैन। एक एक कुरा गर्दै जानुहोस्।
कम खर्चमा राम्रो खाना
सबैभन्दा राम्रो खाना प्रायः सबैभन्दा सस्तो पनि हुन्छ: दाल, अण्डा, मौसमी तरकारी, स्थानीय फल (केरा, अम्बा, सुन्तला), दूध र दही, भुटेको चना र बदाम, फापर आदि
हप्ताको खाना सोचेर किन्नुहोस्, दाल र चामल थोकमा, र घरमै पकाउनुहोस्।
कहिले टोलीलाई सोध्ने
यी मध्ये कुनै भए चाँडै भन्नुहोस्:
- आफैं २ हप्तामा २ किलोभन्दा बढी तौल घट्यो।
- २ दिनभन्दा बढी सामान्य रूपमा खान वा पिउन सकिएन।
- दिनमा २ पटकभन्दा बढी उल्टी भयो।
- पखाला २ दिनभन्दा बढी रह्यो।
- मुखको घाउले खान वा निल्न गाह्रो छ।
- कुनै डाइट, भिटामिन, पूरक आहार, जडीबुटी वा व्रत सुरु गर्न लाग्नुभएको छ।
- पर्याप्त खाना किन्न गाह्रो छ।
KCC मा उपचार गराउँदै हुनुहुन्छ भने आफ्नो टोलीलाई आजै फोन गर्नुहोस्।
- तथली, भक्तपुर: 01-5091629
- न्यू बानेश्वर सिटी क्लिनिक, काठमाडौं: 01-5312123
क्यान्सर र खानाबारे धेरै सोधिने प्रश्न
क्यान्सरको बिरामीले के खाने?
दाल, गेडागुडी, अण्डा, माछा, कुखुरा, दूध, दही, तरकारी, फलफूल र भात, रोटी वा ढिँडो जस्ता घरकै खाना नियमित खानुहोस्। उपचारको बेला पहिलो लक्ष्य तौल नघटाई पर्याप्त खानु हो। महँगो वा विशेष खाना चाहिँदैन।
क्यान्सरको बिरामीले के नखाने?
तम्बाकु, खैनी, गुट्खा, सुपारी र रक्सी नगर्नुहोस्। नउमालेको पानी र दूध, कच्चा वा अधपाको मासु, माछा र अण्डा, बासी र सडकको खाना नखानुहोस्। जडीबुटी, आयुर्वेदिक औषधि, भिटामिन वा पूरक आहार खानुअघि डाक्टरलाई सोध्नुहोस्। बाँकी साधारण खाना प्रायः छोड्नु पर्दैन।
के चिनीले क्यान्सर बढाउँछ?
चिनीले मात्र क्यान्सर बढाउँछ, वा चिनी छोड्दा क्यान्सर रोकिन्छ भन्ने प्रमाण छैन। शरीरका सबै कोषले ग्लुकोज प्रयोग गर्छन्। तर मीठो पेय, मिठाई र बिस्कुट धेरै खाँदा बल दिने खानाको ठाउँ घट्छ, त्यसैले घटाउनुहोस्।
तौल घटिरहेको छ भने के गर्ने?
थालको नियम भुलेर जे खान सकिन्छ, जति सकिन्छ, थोरै थोरै र बारम्बार खानुहोस्। दाल वा तरकारीमा एक चिया चम्चा तेल वा घिउ, र दूधमा दूधको धुलो थप्न सकिन्छ। २ हप्तामा २ किलोभन्दा बढी तौल घटे आफ्नो उपचार टोलीलाई भन्नुहोस्।
केमोथेरापीको बेला कुन फल र तरकारी खान हुन्छ?
मौसमी र स्थानीय फल, तरकारी र साग राम्ररी धोएर खानुहोस्। रगतका सेता कोष घटेको बेला केरा र सुन्तला जस्ता छिल्न मिल्ने फल र पकाएको तरकारी सबैभन्दा सुरक्षित हुन्छन्। कच्चा सलाद र काटेर राखेको फल नखानुहोस्।
क्यान्सरको बिरामीले कति पानी र तरल पिउने?
दिनभरि थोरै थोरै गरी पानी, दालको झोल, जाउलो, सूप र दूध पिउनुहोस्। पिसाब फिक्का पहेँलो भए पुगेको हो। पानी उमालेर चिस्याएर मात्र पिउनुहोस्।
उपचारको बेला व्रत बस्न मिल्छ?
लामो व्रतले बल घटाउँछ र उपचार सहन गाह्रो बनाउँछ। धार्मिक कारणले व्रत बस्न चाहनुहुन्छ भने पहिले आफ्नो टोलीसँग कुरा गर्नुहोस्। दूध र फलफूलसहित तौल नघट्ने तरिका मिलाउन सकिन्छ।
केमोथेरापीको बेला ज्वरो आयो भने के गर्ने?
केमोथेरापी लिइरहेको बेला १००.४ °F (३८ °C) वा बढी ज्वरो आए वा जाडोले काँपे कुर्नु हुँदैन। तुरुन्त KCC मा फोन गर्नुहोस्: 01-5091629 (तथली)। फोन नलागे वा रात परे नजिकको आपतकालीन सेवामा जानुहोस्।